Grasie a chi a laurad par fan viu püsè da cristiàn VIDEOLETTURA IN DIALETTO

Gente, bestie, santi, valori eterni e tante curiosità

Incö l’è sant’Agnéš e alùra o dì du patèri:

Ave Maria

Ghè una dona a cà mia

Grasia plena

La vör da sena,

benedita tu

la vör andà via pü!

L’è un patèr veg mè Nuè, al na spiega che anca una volta gh’èra i puvréti e quei ch’ ièru un brišinìn meno puvréti i dervìvu la porta a la pora gent. La carità la sa fèva parché tüti l’èvu pruàda. Una nona a glèva cüntàda a la neudina e lé la tegnüda in dal cör. Che bèla roba i noni che cresèva i fiulìn sensa televisiòn e telefunìn! O fnìd cun una “rima baciata” iù vist? E alùra démagh un bèl bašìn a la Madona, va ben?

. Il dialetto sul “Cittadino” - Sant’Agnes

“A Sant’Agneš la lüsèrta sü la seš!” diš al pruèrbi. Pian pian sparirà anca i lüšèrtul se ‘ndem avanti insì, parché l’è bèle un bèl po’ d’ani che in dal Ludšàn sem pü che roba ièn i seš. Ai mè tempi, quand la giurnàda la pasèvam in campagna, besti, bestiöl e bestiulìn ièru i nosti soci da tüti i dì, anca in cà e in curt. La “mùsca bifùsca” cantàda da Tognu Ferari la fèva part dla famiglia. Da fiulìn giughèvi a masà i mùsch cun la paletìna e pö ià cüntèvi. Una volta son rüàd fin a quarantatri. I panaròti dal dì i durmìvu, a la sira i girèvu suta al taul in cüšìna, l’ünica stansa a pianterén, pö sa ‘ndèva in let in sùra. I musìn, i muscòn, i castròn e i sinsàl i manchèvu mai. È forse mort un quaiduna par culpa da chi bestiulìn chi? Ma par ad no. La gent la murìva dal trop laurà c’ l’èva fai. A la sira sùta al lampiòn girèva da chi farfalòn grosi tame pasarìn! Sül parabriš dla machina sa spargnachèva dal tüt e ta fèvi fin fadiga a netà al védar. Nüm in genàr e febràr andèvam in di prà marsi a spià i paunsìn bianchi e negri eleganti tame i balerìn dla Scala. Oltar che l’ibis dal becòn stort dal di d’incö! E quand gnèvam föra da scola andèvam a cà ad cùrsa e sifulèvam tame un mèrlu. Al mè amiš Angelo, che al stèva a la Cà di Titìn, tüti i dì al ‘ndèva a cà a pé e nisün sa lumentèva. Adès i van a pè par dimagrì ma sesant’ani fa gh’èra no bisògn: i nosti vegi ièru tüti magri mè un pich. I mèrlu ià vidèvam tüti i mumenti adrè ai gabàd pien ad ravarìn e verdòn, e intant che cerchèvam i lümagh, saltèva föra un pisacàn e dèvam un’ugiàda in di maciòn in cerca dal nìn di sgas e dal mèrlu da macia. Piuèva e sèvam no che roba l’èra l’umbrèla, gnèvam a cà bagnàdi mè pulastrìn. Fiuchèva e capitèva che al solit sociu mat mè un cavàl al tirèva i bal ad nöu cuntra la porta dla piladùra. Alùra cal dunòn là, gròs mè un frà e vestìda ad negar mè un crou, la gnèva föra da l’üs rùsa mè un bišiòn cun la scùa in man e nüm…via, a cùr svèlti mè légur! Sarà par nun fa la fin dal rat che gh’è in gir tanta gent rabiùša mé un can? Gh’è anca tanti chi gan una fam da lù! E dla šbargàda ad gent chi vöru savèla lunga e ièn gnurànti mè un ašu? Quand sunèva i campàn dl’Ave Maria, curìvam a cà, parchè “a l’Ave Maria bàla la strìa”. E se un quaidün al sa scundèva tra ‘l ciàr e scüri dadrè dal cantòn par fat starmì, ta vignèva la pèl d’oca e i man šladi mè un bis. Ma dumàndi: avaròia fai ben a scriu chi rob chi? Ad sicür sarà cuntent Primu al savatìn, al pà ad don Luigi. Quand pasèvi dadnàns a cà sua cun la cartèla in man, al ma dišèva: “Sta tenti nèh? Fat no mangia i libri da la cavra!” Mi ridìvi e dadnàns a Primu, un om bèl grand e drit, parìvi un tupìn.

Sàbat l’è San Francesco di Sales al patrono di giurnalisti. E vurarési miga c’al sa sia dašmentegàd dal dialèt. Nel caso, cun tüti chi cambiamenti chi, vurarà dì che al sa farà ütà da l’Inteligensa Artificiàl. Mi, par me cünt, putòst dumandi un parer a Giuàn, l’ültim dl’albero degli zoccoli a Vori. E pecàd che Pieru Baràn al gh’è pü al mund: al sarés stai l’ültìm dla Basa ad Sena a cuntà la vita d’una volta, una vita grama m’è ‘l rüd ma che sa pöd no dašmentegà, parché cla brava gent là la lauràd par nüm, fiöi e neudi che sem andai avanti a studià par met su famiglia e püdè vìu un po’ püsè da cristiàn. E sicùme val püsè una grama matita che una buna memoria, nüm al nost “gràsie” la scrivém cal giurnàl chi, che tüti i ansiàn i légiu: la fem par tramandà, prima che la vaga persa, la storia piena ad sacrifisi dla Basa da Lod in šù, quela di “baüscia”, di “cadnàsi, di “müi”, di “ranìn” e di “canàia”. E sperém che i giùn i gàbiu da tégnla da cunt.

DIZIONAR-BESTIARIO

Mammiferi: cavra, tupìn, ašu, lù, can, rat, légur, cavàl (capra, talpa, asino, lupo, cane, topo, lepre, cavallo).

Uccelli: oca, crou, pulastrìn, sgas, mèrlu, ravarìn, verdòn, paunsìn, pasarìn (oca, corvo, pulcino, gazza, merlo, cardellino, verdone, pavoncelle, passero).

Anfibi: pisacàn (rana di lataste).

Rettili: bis, lüšèrtul (biscia, lucertole).

Insetti: musìn, mùsch, muscòn, castròn, sinsàl, farfalòn, panaròti (moscerino, mosche, moscone, maggiolino, zanzare, farfalla notturna, scarafaggi).

Soprannomi antichi: “baüscia”, “cadnàsi, “müi”, “ranìn”, “canàia” (livraghini, oriesi, ospedalettesi, sennesi e somagliesi.

Seš: siepe

Grama m’è ‘l rüd: pessima, come il letame.

Sa spargnachèva: si sfracellava.

© RIPRODUZIONE RISERVATA